واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )

1097

تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )

بسيار در تاريخ آسياى ميانه كه از آن ميان مشروحترين و جامعترين كتاب فقط در سال 1851 ميلادى تحت عنوان « مجموعهء اطلاعات دربارهء اقوام ساكن آسياى ميانه در ازمنهء قديمه » طبع و منتشر شده است . تأليفات اين دانشمندان و امثال ايشان ، مجموعه‌اى از مواد خام بسيار ارزنده مىباشد ولى تاريخ اقوام و ملل را از لحاظ علمى توجيه و تشريح نمىكنند . از اين رهگذر چين‌شناسان در زمينهء معرفت به احوال ملل مزبور خيلى كمتر از عرب شناسانى كه به تشريح و توجيه تاريخ بخش غربى آسياى ميانه پرداخته‌اند - كار كرده و موفقيت بدست آورده‌اند . از اين‌گونه تأليفات عربشناسان به ويژه بايد به « تاريخ مغولان » دسون اشاره شود كه گامى بلند به پيش بوده و چاپ اول آن در سال 1824 ميلادى منتشر شد . مؤلف مزبور بيشتر منابع اسلامى را مبناى تأليف خويش قرار داده است و اصل مآخذ مزبور را مطالعه كرده و ضمنا ، بر خلاف پتىدلاكروآ ميان منابع و متون اصيل و تأليفاتى كه مؤلفان آن به نقل قول از ديگران اكتفا كرده‌اند تمايز و تفاوت قائل شده است و به‌طور كلى شيوه‌هاى انتقاد تاريخى را در بيان مطالب به كار بسته است . و اگر اين تأليف توقعات كنونى را ارضاء نمىكند سبب آن از يكسو كشف منابع تازه‌ايست كه دسون از آنها خبر نداشته و تا حدى هم نظرهاى يك جانبه مؤلف باعث نقص تأليف وى مىباشد . دسون بر خلاف نظر نوع پرورانه ، و شايد اندكى احساساتى ، دگين نسبت به محاسن اقوام ابتدائى ، در تاريخ مغولان جز « مناظر چندش آور » چيزى نمىبيند و فقط سرگذشت آن قوم را به سبب آنكه با تاريخ چندين امپراطورى رابطهء نزديك دارد و اطلاع از آن براى درك وقايع عمدهء قرنهاى سيزدهم و چهاردهم ميلادى ضرورى است شايان توجه مىداند و بس . وى در نتيجه تقريبا فقط از دولتهائى كه مغولان در